شخص پادرى ژيرولانو گزاويه ( 1549 - 1617 ) كه مدتى در لاهور زندگى مىكرد ، كتابى با عنوان آينهء حق‌نما در اثبات تثليث نگاشت و علاوه بر كوشش در اثبات عقايد مسيحى به ردّ عقايد اسلامى نيز پرداخت . اين كتاب كه در سال 1609 تأليف و به جهانگير شاه مغول هديه شده ، « 1 » به شيوهء مباحثه ميان يك كشيش مسيحى و يك روحانى مسلمان تنظيم شده و در پايان ، نتيجه چنين شده كه آن روحانى مسلمان ، خود را در جرگهء عيسويان در آورده است . « 2 » به دنبال رسيدن منتخب اين كتاب به ايران ، سيد احمد ، كه پيش از آن لوامع را نگاشته و آشناى با اين مباحث بود ، به ردّ آن پرداخت . گزاويه كتاب‌هاى ديگرى نيز تأليف كرده كه از جمله آن‌ها مرآت القدس يا داستان مسيح است . اين كتاب به چاپ رسيده و دانش‌پژوه نسخه‌اى از آن را كه در كتابخانهء فرهاد معتمد بوده ، شناسانده است . « 3 » نسخه‌هاى ديگرى از آن در فهرست نسخه‌هاى خطى كتابخانه‌هاى ايتاليا توسط پىمونتسه معرفى شده است . گزاويه داستان مسيح را در شهر آگره ، در سال 1602 تأليف كرده و در آن از كتاب ديگر خود آينهء حق‌نما ياد كرده و گفته است كه « اكثر آن شده [ يعنى به انجام رسيده ] و نزديك است كه تمام شود . » دانش‌پژوه افزوده است كه او آينه را در سال 1609 تمام كرده است . « 4 » سيد احمد كتاب مصقل صفا را درست يك سال پس از لوامع ، يعنى در سال 1032 / 1617 نگاشته است . اين اثر به تازگى به كوشش استاد حامد ناجى اصفهانى انتشار يافته است . پيش از اين به كتاب آينهء حق‌نما اشاره كرديم ، كتاب مزبور توسط كسى يا كسانى تلخيص شده و اين اثر سيد احمد در ردّ همان تلخيص مىباشد . « 5 » او در مقدمه مىگويد : در سال غلب ( يعنى 1032 ) از هجرت خاتم النبيين صلى الله عليه و آله از بعضى علماى نصارا كه در بلاد هندوستان به سمت حجابت اشتهار داشت ، تصنيفى موسوم به آينهء حق‌نما در اثبات تثليث كه عبارت است از اتحاد بالذات اقنوم اب و ابن و اقنوم روح القدس و مغايرت ميانهء ايشان بالاعتبار و باز در اثبات خدايى مسيح و عدم وقوع تغيّر در انجيل و منسوخ نگرديدن آن به فرقان عظيم و منسوخ بودن تورات به انجيل به نظر رسيد و چون آن آينه به كدورت شبه و شكوك غبارآلود بود لاجرم قيّوم واجب الوجود كه در اقصاى مراتب تجرّد و قصواى درجات تقدس بود در آن نمىنمود بلكه متجزّى و قابل تثليث در آن بود فلا محاله

--> ( 1 ) . نك : دانش‌پژوه ، افشار ، نشريهء نسخه‌هاى خطى كتابخانه مركزى دانشگاه تهران ، ج 3 ، ص 236 ( 2 ) . گزارشى از آن را ببينيد در : حائرى ، همان ، صص 471 - 473 ( 3 ) . دانش‌پژوه ، نشريهء نسخه‌هاى خطى كتابخانه مركزى ، ج 3 ، ص 239 ( 4 ) . همان ، ص 24 ( 5 ) . نك : علوى ، سيد احمد ، مصقل صفا ( مقدمه ) ، ص 30